a:2:{s:4:"unit";s:2:"h1";s:5:"value";s:90:"Obóz Federacji Bałto Słowian ? ośrodek refleksji geopolitycznej w czasach stalinizmu";}

Wstęp

Obóz Federacji Bałto ?Słowian doczekał się jedynie kilku wzmianek w literaturze historycznej. Wszystkie one bazują na lakonicznej informacji zamieszczonej w opracowanym przez SB druku wewnętrznym zawierającym zwięzłe dane o nielegalnych ugrupowaniach opozycyjnych w l. 1944-1956[1]. Z reguły wspomina się OFBS przy okazji omawiania dziejów ruchu neopogańskiego (rodzimowierczego) w Polsce, jako kontynuację działalności środowiska pisma ?Demiurg?[2]. Nie istnieje jednak praca opisująca to środowisko na podstawie archiwaliów.

 

Działalność Bronisława Miazgowskiego do powołania OFBS[3]

Twórcą środowiska ( nie organizacji, o czym niżej) był Bronisław Miazgowski (ur.1909Stare Brody,zm.1981 Fryburg, Szwajcaria), syn Wojciecha i Marii z d. Łozowy(matka była Ukrainką, co wcześnie zwróciło jego uwagę na zagadnienia konfliktu polsko-ukraińskiego).

W gimnazjum w Brodach działał w ZHP. Po zdaniu matury w 1930r. łodzią przepłynął od źródeł Styru do ujścia Wisły i dalej do Jastarni. Tam zetknął się z harcerzami szkolącymi się w Ośrodku Morskim PUWF i PW pod kierunkiem gen. M. Zaruskiego, ukończył kurs morski, co na zawsze związało go z problematyką żeglugi. W l. 1930-1936 studiował na UW (Wydział Prawa , Wydział Humanistyczny) uzyskując magisterium z filologii słowiańskiej(1936r.) W trakcie studiów zarabiał na życie zajęciami dorywczymi, m.in. akwizycją książek. Nadal działał w ZHP, uzyskał stopień harcmistrza, jako instruktor żeglarski w l. 1934-1937 pływał na statku szkolnym ZHP ?Zawisza Czarny?. Wspólnie z komendantem statku gen. M. Zaruskim uczestniczył na nim w doświadczeniach o charakterze okultystycznym, które mocno wpłynęły na jego światopogląd.

Od 1937 pracował jako instruktor żeglarstwa w ZG Ligi Morskiej i Kolonialnej (Warszawa), redagował też pisma ?Żeglarz?, ?Polska na Morzu?(1938 redaktor naczelny).

Należał też do Związku Wszechsłowiańskiego i Towarzystwa Młodych Słowian.

W 1934 był jednym założycieli pisma ?Demiurg? (zob. niżej).

Wojna zastała go w podróży zagranicznej, do kraju wrócił we wrześniu 1939r. Ponieważ go nie zmobilizowano usiłował bezskutecznie dostać się do Legionu Czeskiego. W listopadzie 1939r. przedostał się na Węgry, skąd przez Jugosławię i Włochy dotarł do Francji, wstępując do Armii Polskiej we Francji. Jako żołnierz 2 DSP brał udział w walkach, był kontuzjowany. Po kapitulacji Francji dywizja nie mając możliwości przedarcia się do Wlk. Brytanii a nie chcąc kapitulować przed Niemcami przekracza granicę Szwajcarii, gdzie jej żołnierze zostali internowani do 1945r. Warunki internowania były dobre żołnierze mieli m.in. możliwość studiowania, M. uzyskał doktorat ze slawistyki na Uniwersytecie we Fryburgu. Tam poznał Janusza Teodora Dybowskiego, także internowanego żołnierza 2 DSP[4]. Pisywał w wydawanych przez internowanych pismach (?Goniec Obozowy?, ?Pamiętnik Literacki?) m.in. pod pseudonimem ?Bezmir?.

Wraca do kraju w lutym 1946r. pracując w Warszawie jako naczelnik Wydziału Nauki i Szkolnictwa Morskiego w Ministerstwie Żeglugi(do 1949 jako doradca ministra). W l. 1946-47 był red. nacz. pisma ?Morze?(organ Ligi Morskiej). W 1949-50 pracował w Lidze Morskiej a od 1950r.(po rozwiązaniu LM przez władze PRL) kierował Biblioteką Centralną Polskiego Radia. W tymże roku nostryfikował swój szwajcarski doktorat na UJ.

W 1948r. ożenił się z Claire Marnier, obywatelką szwajcarską, która zamieszkała z nim, ale w 1951r. wyjechała do Szwajcarii.

 

?Demiurg? i środowisko demiurgistów

W 1934r. wydano ulotkę informacyjną i 2 numery pisma ?Demiurg?. Redakcję tworzyli Włodzimierz Stępniewski (redaktor naczelny, używający pseud. Włodzimierz Rostowit), B. Miazgowski (redaktor odpowiedzialny) i Antoni Piotrowski (wydawca). Wokół pisma skupiła się niewielka grupa młodej inteligencji.

Większość nr 1 zajmował artykuł Włodzimierza Rostowita (tj. Stępniewskiego) głównego ideologa tego środowiska.

Włodzimierz Stępniewski (ur.1908 w Rostowie Jarosławskim), syn Władysława i Heleny z Rożkowych. W 1918r. jego rodzice wrócili z nim do Polski, osiedlając się w Tomaszowie Mazowieckim. W 1927r. rozpoczął studia na Wydziale Prawa UW (mgr praw 1931, doktorat 1935) jednocześnie studiując slawistykę. Utrzymywał się ze stypendiów Funduszu im. Młockich oraz Funduszu Kultury Narodowej[5].

Demiurgiści byli przekonani, że Słowianie są zdolni stworzyć trzecią cywilizację Ariów po antycznej i chrześcijańskiej. Miała być radykalnie antropocentryczna przezwyciężając w ten sposób niedostatki dwóch poprzednich: wszystko w człowieku, z człowieka i dla człowieka ? powstanie harmonia, której hellenizm był tylko naturalną antycypacją, a średniowiecze heteronomiczną jednostronnością[6].

Porządek społeczny opierałby się na demiurgicznej woli tworzenia, będącej przejawianiem się rozumu w świecie zjawisk. Stworzenie przez człowieka własnej rzeczywistości jest jego właściwym celem, należy zwalczać jako zło to, co stanowi zaporę dla twórczości.

Porządek ten postuluje elitaryzm, nie wszyscy są jednakowo twórczy.[7] Elity sojuszu słowiańskiego realizująca twórcze tworzenie własnej rzeczywistości stworzą nadnaród. Warunkiem tego jest nie tylko przyjęcie określonej ideologii, lecz także wspólnota pochodzenia i języka[8]. (Należy tu nadmienić, że mimo użycia tego samego pojęcia przez Jana Stachniuka znaczy ono w jego twórczości coś innego).

Porządek ten zapewnia sprawiedliwość społeczną zapewniającą prawa do dóbr politycznych i ekonomicznych wedle wartości i wielkości udziału w tworzeniu cywilizacji rozumu[9]. Zatem mniej aktywni i twórczy powinni mieć mniejsze zasoby ekonomiczne, lecz także uprawnienia polityczne.

Jakkolwiek środowisko to było wyłącznie ośrodkiem idei to jednak jego inicjatorzy zamierzali powołać ruch polityczny. Śladem tego jest zachowany dokument Komendy Wojewódzkiej Policji Państwowej w Kielcach Demiurgiści ? informacje[10].

Wszystko to pozwala zaliczyć opisywane środowisko do szeroko rozumianego neopogańskiego nacjonalizmu ( z zastrzeżeniem, że byłby to bardziej nacjonalizm słowiański niż polski). Antropocentryzm, wartość człowieka twórczego, elitaryzm, sięgnięcie do przedchrześcijańskich źródeł kultury (hellenizm, Słowiańszczyzna), postulat etyki heroicznej ? wszystko to znajdziemy znacznie bardziej rozwinięte i usystematyzowane w dorobku ?Zadrugi?. Są to zresztą wątki przewijające się w dorobku podobnych grup. Ta ostatnia wprawdzie nie deklarowała wprost elitaryzmu, ale wszak koncepcja ?grupy sprawczej? zapoczątkowującej zadrużną przemianę kulturową, a w skutku tego społeczno polityczną jest inną nazwą ?walczącej mniejszości?, elity. Mimo powyższego są poważne różnice między obiema grupami, dorobek środowiska ?Demiurga? jest zresztą zdecydowanie uboższy[11].

Nie udało się kontynuować wydawania pisma, wydaje się, że ze względów finansowych, i środowisko to uległo rozpadowi. Oczywiście wojna przyczyni się do dalszego jego rozproszkowania. Jednak znajomości poczynione wtedy odżyją w nowych warunkach po 1945r.

Sam Stępniewski we wrześniu 1939r. nie zmobilizowany (miał kategorię C) usiłował wstąpić do Legionu Czechosłowackiego. Od końca IX 1939 w Rumunii (Bukareszt) skąd przedostał się do Jugosławii, skąd przez Bułgarię i Turcję znalazł się w Palestynie w 1941r. Podczas pobytu w Jugosławii i Bułgarii a także w Palestynie propagował ideę współpracy narodów słowiańskich w postaci publicystyki i udziału w stowarzyszeniach poświęconych tej idei[12]. Źródłem jego utrzymania w tym czasie są głównie zasiłki dla uchodźców i stypendium Funduszu Kultury Narodowej w l. 1943-1946. W 1947r. wraca do kraju, uzyskując pracę w Ministerstwie Sprawiedliwości(do maja 1948). Został członkiem Komitetu Słowiańskiego i Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Jugosłowiańskiej. Jednak z powodu trudności mieszkaniowych i zdrowotnych opuścił Warszawę zamieszkując w Tomaszowie, skąd dojeżdżał do W-wy wykonując (od VI 1948) tłumaczenia z języków słowiańskich dla Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej. Od 1950r. mieszkał jako sublokator u Miazgowskiego wykonując tłumaczenia dla Biura Studiów przy Prezydium Rady Ministrów.

Pomimo ich wspólnoty światopoglądowej ich stosunki uległy rozluźnieniu ? wydaje się, że Miazgowski i niektórzy inni byli demiurgiści odnosili wrażenie jakoby Stępniewski unikał podjęcia pracy zawodowej wykorzystując pomoc znajomych[13].

Trzeci z umieszczonych w stopce twórców pisma ? Antoni Piotrowski ? zmarł w czasie wojny w jednym z niemieckich obozów koncentracyjnych (Gross Rosen?)[14].

OFBS ? fakty i ich znaczenie

Systematyczna sowietyzacja Polski sprawiała, że przekonanie Miazgowskiego o możliwości robienia rzeczy pożytecznych dla narodu także w warunkach rządów PZPR, (jakie w moim przekonaniu musiał piastować) uległo zachwianiu. Dyskomfortem psychicznym była dla niego konieczność zapisania się do PZPR, aby móc utrzymać pracę[15]. Dostrzegał napływ do instytucji, w której pracował niekompetentnych partyjnych nominatów, rzecz powszechną w kraju rządzonym przez partię komunistyczną. Zauważał, że często byli to komuniści pochodzenia żydowskiego, kierujący się kryteriami politycznymi i etnicznymi a nie zawodowymi. To wszystko przyczyniło się do jego decyzji zmiany pracy na Bibliotekę Polskiego Radia w Warszawie, co dla człowieka tak zakochanego w morzu jak Miazgowski musiało być trudnym wyborem[16]. Zaostrzanie się położenia międzynarodowego czyniło realnym ( w pojęciu obserwatora polityki międzynarodowej) wybuch III-ciej wojny światowej, był o nim przekonany.

Początkowo myślał uczestników ucieczce z kraju, do Szwajcarii gdzie legalnie wyjechała żona. Pomysł zorganizowania byłych demiurgistów równolegle go nurtował, bo pierwszą taką informację mamy z 1949r[17]. Ostatecznie w 1950r. decyduje się powołać grupę dyskusyjną, przygotowującą się do spodziewanej sytuacji po przegranej przez ZSRR III-ciej wojnie. Zamiarem tym dzieli się z grupą znajomych wywodzących się głównie ze środowiska ?Demiurga?. Jeden z nich Zygmunt Sobieszczański był konfidentem Urzędu Bezpieczeństwa[18]. 8 czerwca 1949r. UB zakłada sprawę o krypt. ?Słowianie? dot. środowiska demiurgistów (imiennie wymieniono Stępniewskiego i Miazgowskiego)[19]. W celu pozyskania większego zaufania dla Sobieszczańskiego UB usuwa go z PZPR, który powiedział o tym M., co zostało przezeń ocenione jako przejaw prześladowania przedwojennych fachowców mniej potrzebnych ustrojowi po przeszkoleniu nowej kadry[20]. To naturalnie umocniło zaufanie twórcy OFBS do agenta UB, który jako ?Urzędnik? będzie systematycznie informować UB o działaniach środowiska Miazgowskiego. (Miarą zaufania, jakie ten ostatni miał do ?Urzędnika? może być fakt powierzenia mu dolarów, których posiadanie bez zezwolenia było zakazane)[21].

Nie była to bowiem organizacja, chociaż za taką została uznana przez UB. Uczestnicy działań Miazgowskiego nie składali przysięgi, nie mieli pseudonimów, nie wykonywali regularnych działań, choćby tylko o propagandowym charakterze. Podstawową formą ich pracy zespołowej były nieregularne spotkania dyskusyjne, w trakcie których m.in. napisano program, omawiany niżej. Ustalili wprawdzie składkę na zakup książek (z kontekstu wynika, że chodzi o druki legalne) przydatnych w ich dyskusjach, ale na tym zamyka się lista czynności, których dokonali.

Sam Miazgowski w swoich dot. OFSB zeznaniach stwierdził: Było to raczej grono moich bliskich znajomych, z którymi podzieliłem się tymi koncepcjami w celu wspólnego ich przedyskutowania i opracowania. Dlatego można to raczej nazwać w pewnym sensie ?klubem dyskusyjnym? niż organizacją[22].

Podobnie współ oskarżona Stanisława Monkol zaprzeczała jakoby należała do nielegalnej organizacji, utrzymując, że ich spotkania miały charakter dyskusji naukowej. Wyraz Bałtosławia nie oznaczał nielegalnej organizacji, a był to termin plemion słowiańskich[23][sic!].

Oskarżony Tadeusz Pstrzoch także stwierdzał, że nie był członkiem nielegalnej organizacji, chociaż nie całkiem konsekwentnie[24].

Naturalnie taka była ich linia obrony rozsądna w ówczesnym położeniu. Zauważmy jednak, że linia obrony była dosyć zbieżna ze stanem faktycznym. Działalność tego środowiska w l. 1950-52 to kilka spotkań dyskusyjnych, gromadzenie literatury i napisanie programu. Rozmawiano też o osobach mogących być przydatnymi w przyszłej działalności. Oczywiście środowisko mogło stać się zalążkiem ruchu politycznego w sprzyjających okolicznościach, tak też to przewidywano[25]. W chwili jednak, gdy we wrześniu 1952 r. UB dokonało aresztowań członków grupy, po spotkaniu pod pretekstem imienin u B. Miazgowskiego, kiedy to przyjęto opracowany program, całe środowisko nie było realnie czymś więcej jak klubem dyskusyjnym.

Można się zastanawiać, dlaczego UB dokonało aresztowań, chociaż grupa dzięki ?Urzędnikowi? znajdowała się pod systematyczną kontrolą operacyjną, a nic nie wskazywało na zamiar podjęcia działań innego rodzaju niż dotychczasowe.

Możliwe, że na decyzję tę wpłynął bliski termin tzw. ?wyborów? do Sejmu PRL (26 październik 1952). Tego typu zdarzenia były w PRL okazjami do wykazania się sukcesami zawodowymi, za czym szły premie i nagrody. Niewykluczone, że UB, wobec likwidacji opozycji zbrojnej chciało się wykazać czujnością, a i przypomnieć, że ?wróg czuwa?, co przecież podkreślało wagę samego UB.

Nie można też wykluczyć okoliczności szczególnej - zwraca bowiem uwagę fakt że w gronie oskarżonych znalazł się pisarz Janusz Teodor Dybowski[26], którego udział w OFBS był skromny choćby z racji zamieszkiwania w Olsztynie. Podejrzewany był przez miejscowe UB o szpiegostwo i rozpracowywany w ramach sprawy ?Kruk-Dąbek?[27]. To mogło zdecydować, że aresztowano także jego, mogła też wpłynąć na taką właśnie decyzję postać jego brata Stefana Dybowskiego działacza SL i ZSL i ministra kultury i sztuki w l. 1947-1952[28]. Można przypuszczać, że Stefan Dybowski był typem pozytywisty-oportunisty, z punktu widzenia kierownictwa PZPR w tym czasie już nieprzydatnym, uderzając w brata kompromitowano także jego. Obserwując karierę polityczną S. Dybowskiego widać jej załamanie właśnie jesienią1952r., co można łączyć z losem brata. Nadmieniam, że obaj bracia utrzymywali ze sobą kontakt także w późniejszym czasie[29].

Wyrok WSR w Warszawie pod przewodnictwem por. Stefana Michnika ogłosił 4 VII 1953r. Wszyscy oskarżeni zostali uznani winnymi. Bronisław Miazgowski został skazany na 8 lat więzienia i przepadek mienia, Wiesław Miazgowski 6 lat więzienia, Stanisława Monkol 5 lat więzienia, na mocy amnestii złagodzono do 3 lat i 4 miesięcy więzienia, to samo Tadeusz Pstrzoch, a Janusz Teodor Dybowski otrzymał karę 2 lat więzienia złagodzonych na mocy amnestii do 1 roku[30].

Osobno rozpatrywano sprawę Włodzimierza Stępniewskiego, zatrzymanego przez UB w dn. 30 IX 1952 i przetrzymywanego do 27 VI 1953[31]. W trakcie przeszukania zakwestionowano u niego 2 egzemplarze pisma ?Demiurg? (z 1934r.) i maszynopis Demiurgizm. Elementy filozofii tworzenia i twórczości.

UB uwierzyło zeznaniom Miazgowskiego, że Stępniewski nie brał udziału w tworzeniu OFBS[32]. Możliwe, że dlatego iż wcześniej ?Urzędnik? informował ich o krytycznej ocenie postawy Stępniewskiego przez znających go byłych demiurgistów. W sprawie poglądów wyrażonych w zakwestionowanym maszynopisie Demiurgizm? konsultowano się z GUKPPiW[33]. Ostatecznie zarzucano mu przestępstwo z art. 24 par. 1 Dekretu z d. 13 VI 1946, popełnione w ten sposób, że we wrześniu 1952r. w Warszawie przechowywał 2 egzemplarze pisma Demiurg, których treść miała pozostać tajemnicą wobec władzy państwowej[34], także przechowywanie maszynopisu o treści pochwalającej faszyzm i antysemityzm. Ponieważ przestępstwo to objęła amnestia z 1952r. został zwolniony, a śledztwo przeciwko niemu umorzono[35].

Twórca grupy początkowo odbywał karę w Warszawie, (W-wa III). Raporty władz więziennych i donosy umieszczonych wokół niego agentów celnych pokazują, że nie zmienił swoich antykomunistycznych i niepodległościowych przekonań[36]. Wpływ wywierany na innych więźniów był przyczyną przeniesienia go do więzienia w Siedlcach(1954)[37]. Stamtąd został on zwolniony w dn. 18 V 1955r. na roczną przerwę w odbywaniu kary z powodu złego stanu zdrowia, udając się do siostry zam. w Izabelinie k. W-wy[38]. Niewątpliwie przyczyniła się też do tego ogólna zmiana klimatu politycznego w kraju.

 

Program OFBS i jego stosunek do ?Demiurga?

 

Podstawowym dokonaniem środowiska było wypracowanie 14-punktowej Deklaracji ideowej Obozu Federacji Bałto - Słowiańskiej[39] (zob. Aneks do niniejszego art.). Jest on jednym z wariantów znanej w polskiej tradycji politycznej idei Międzymorza, mającej swoja bogatą literaturę. Celem OFBS było, wg ?Deklaracji: Obóz Federacji Bałto-Słowiańskiej stawia sobie jako cel stworzenia Federacyjnej Rzeczypospolitej Polaków, Czecho-słowaków, Ukraińców, Białorusinów, Litwinów, Łotyszów i Estończyków pod nazwą Bałtosławia..

Celem takiego tworu politycznego byłoby zabezpieczenie niepodległości państw tworzonych przez te narody i zapewnienie im tym samym możliwości rozwoju. Zwracano uwagę, że Bałtosławia będzie też elementem geopolitycznej równowagi Europy.

W całym tekście brak jest elementów charakterystycznych dla ?Demiurga?. Nie ma tam wątków neopogańskich czy choćby krytyki chrześcijaństwa. Punkt 12 Deklaracji mówi o pełnej wolności wyznaniowej w krajach Bałtosławii, jest to jedyny jej fragment dotykający spraw religijnych. Choć trzeba nadmienić, że w protokołach przesłuchań jest wątek sugerujący kontynuację odrębności wobec chrześcijaństwa. I tak mówiąc o Stanisławie Ludwigu i Zofii Florczak zapoznawanych z ideą OFBS Miazgowski zaznaczył, że jako katolicy utrzymywali oni dystans do środowiska[40].

Nie ma elitaryzmu, wyraźnego w przedwojennych wypowiedziach demiurgistów, przeciwnie jest mowa o demokracji parlamentarnej jako przewidywanym ustroju politycznym ?Bałtosławii?.

Brak jest wyrażanego na łamach ?Demiurga? przekonania o możliwości budowy przez Słowian Trzeciej cywilizacji Ariów, choć p.7 ogólnikowo może sugerować, że powstanie Bałtosławii będzie sprzyjać rozwojowi cywilizacyjnemu. Ten ogólnik jednak nic nie mówi o kierunku rozwoju, ani o jego rysach szczególnych, np. różnicy modelu bałtosłowiańskiego od zachodniego czy moskiewskiego. Deklaracja nie operuje też pojęciem nadnarodu.

Z ideami wyrażonymi w ?Demiurgu? może korespondować jedynie p. 9 ? upaństwowienie przemysłu ciężkiego i ograniczenie własności ziemskiej i p. 13 ? bezpłatna oświata. Nie ma w tym jednak nic specyficznego, były to przecież postulaty głoszone przez znaczące ruchy polityczne i społeczne.

Wypada się więc zgodzić ze zdaniem Wiesława Miazgowskiego że OFBS nie był ideową kontynuacją ?Demiurga?. To, że zebrali się tam głównie ludzie ?Demiurga? to był w pewnym sensie przypadek ? Bronisław Miazgowski miał do tych ludzi zaufanie.[41]

Możemy zatem mówić że OFBS zostało stworzone przez środowisko ?Demiurga?, ale nie było jego ideowym przedłużeniem w nowych warunkach. Było nieformalną grupą studyjną rozpatrującą problematykę geopolityczną. W warunkach stalinizmu, tj. szczególnie represywnego stadium komunizmu także taka działalność budziła zdecydowaną kontrakcję systemu.

  

Losy uczestników środowiska po1956r.

 

Bronisław Miazgowski zamieszkał w Izabelinie. W 1956r. został objęty amnestią. W tym samym roku PU ds. BP w Pruszkowie założył na niego sprawę ewidencyjno-obserwacyjną, jako na b. członka nielegalnej organizacji. W 1959r. sprawę zakończono stwierdzając, że nie prowadzi działalności organizacyjnej a jego stan zdrowia - częściowa utrata słuchu i konieczność używania aparatu słuchowego ? znacznie ogranicza jego kontakty[42].

W grudniu1957r. Sad Najwyższy uchylił wyroki w jego sprawie, uzyskał więc rehabilitację[43].

Stan zdrowia i chęć połączenia się z żoną sprawiły, że w 1960r. wyjechał na stałe do Szwajcarii, nie zrywając jednak kontaktów z krajem. Przed wyjazdem otrzymał propozycję współpracy prawdopodobnie od wywiadu PRL, którą odrzucił[44].

Przebywając na emigracji utrzymywał żywy kontakt z krajem, pozostając m.in. członkiem ZLP i honorowym prezesem Klubu Marynistów. Ostatnim jego dużym przedsięwzięciem było powołanie Międzynarodowego Instytutu Kultury Morskiej, którego zebranie założycielskie z udziałem 124 osób z 37 morskich krajów świata odbyło się w Bordeaux w 1973r.

Wiesław Miazgowski opuścił więzienie w listopadzie 1954r.[45] Pracował w zakładach produkujących sprzęt medyczny. Łączył to z pracą naukową (PW, Politechnika Śląska w Gliwicach) stając się współtwórcą polskiego przemysłu produkcji sprzętu medycznego[46].

Janusz Teodor Dybowski poświęcił się twórczości literackiej[47]. Tadeusz Pstrzoch wrócił do Sulejówka i zawodu zegarmistrzowskiego[48]. Brak danych o S. Monkol.

Niektórych znajomych Miazgowskiego podejrzewanych o udział w OFBS UB chciało zapewne zwerbować do współpracy szantażując wiedzą o ich kontaktach z Miazgowskim. Mamy ślad tego w postaci ?Raportu o niedokonaniu werbunku kandydata na informatora?. Por. Jan Grabowski z gdańskiego UB w dn. 29 I 1954r.szantażował tym Stanisława Ludwiga (działacza ZHP i byłego ?demiurgistę?) podejrzewanego o udział w OFBS. Ludwig odmówił współpracy żądając skierowania zarzutów do sądu. Por. Grabowski zrezygnował z werbunku sugerując UB w Gdańsku spowodowanie usunięcia Ludwiga z obecnego miejsca pracy[49]. Brak informacji o podobnych działaniach wobec innych osób, choć są one wysoce prawdopodobne. Ostatniego przeglądu materiałów dot. OFBS i ich nowego streszczenia dokonano w 1973r[50].

 

Bibliografia

Archiwalia

Archiwum IPN, Warszawa

IPN BU 0644/232

IPN BU 0227/366 SEO Miazgowski Bronisław

IPN BU 0235/639 t 1-3, Akta śledcze Miazgowski Bronisław s. Wojciecha

IPN BU 01178/2016 (mikrofilmy)

IPN 507/453 Stępniewski Włodzimierz s. Władysława (akta prokuratora)

 

Opracowania

Bublewski Witold Bronisław Miazgowski. Epizody z życia i działalności, ?Nautologia? 1981, nr 3 (63)

Fertacz Sylwester Polska myśl słowiańska w okresie drugiej wojny światowej, Katowice 2000

Grott Bogumił Religia, cywilizacja, rozwój. Wokół idei Jana Stachniuka, Kraków 2003

Informator o nielegalnych antypaństwowych organizacjach i bandach zbrojnych działających w Polsce Ludowej w latach 1944-1956, Lublin 1993 (reprint wyd. MSW W-wa 1964)

Kubik Kazimierz Bronisław Miazgowski, ?Nautologia? 1983, nr 2 (70)

Mańka Przemysław Kaliszanin zza kulis ? Janusz Teodor Dybowski, w: ?Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk? nr 10,Kalisz 2007

Mołdowa Tadeusz Ludzie władzy 1944-1991, Warszawa 1991

Okraska Remigiusz W kręgu Odyna i Trygława, Biała Podlaska 2001

Słownik Biograficzny Wielkopolski Południowo-Wschodniej, Kalisz 2007

Olsztyńskie biografie literackie 1945-1988, pr. zb. pod red. J. Chłosty, Olsztyn 1991

Współcześni polscy pisarze i badacze literatury t. 5, Warszawa 1997

 

Prasa

Demiurg 1934

Nautologia 1981, 1983

 

Wspomnienia, relacje

Wolski Andrzej?Jur? Powolne konanie, Warszawa 2000.

Wiesław Miazgowski ? relacja w zbiorach autora.



[1] Informator o nielegalnych antypaństwowych organizacjach i bandach zbrojnych działających w Polsce Ludowej w latach 1944-1956, Lublin 1993 (reprint wyd. MSW Warszawa 1964)

[2] Tak: B. Grott, Religia, cywilizacja, rozwój. Wokół idei Jana Stachniuka, Kraków 2003; R. Okraska W kręgu Odyna i Trygława, Biała Podlaska 2001.

[3] Życiorysy B. Miazgowskiego zob.: W. Bublewski Bronisław Miazgowski. Epizody z życia i działalności, ?Nautologia? 1981, nr 3 (63); K. Kubik Bronisław Miazgowski, ?Nautologia? 1983, nr 2 (70); Współcześni polscy pisarze i badacze literatury, t. 5, Warszawa 1997(tam kompletna bibliografia pism B.M.); B. Miazgowski Życiorys, IPN BU 0235/639 t 1 k.8-11.

Dane z innych źródeł zaznaczam osobno. Wzmiankuję tu jego aktywność żeglarską i pisarską (gł. marynistyka) bez rozwijania jej z uwagi na charakter tego artykułu a także, dlatego, że jest ona główną treścią w/w życiorysów.

 

 

 

[4] IPN BU 0235/639 t 1, k 87 ? protokół przesłuchania J.T. Dybowskiego. Życiorys tegoż w Olsztyńskie biografie literackie 1945-1988, pr. zb. pod red. J. Chłosty, Olsztyn 1991. Zob. także Słownik Biograficzny Wielkopolski Południowo-Wschodniej, Kalisz 2007 oraz P. Mańka Kaliszanin zza kulis ? Janusz Teodor Dybowski, w: ?Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk? nr 10,Kalisz 2007.

[5] IPN BU 01178/2016, życiorys W. S. z 20 VI 1950, ankieta personalna z 2 VI 1947.

[6] Włodzimierz Rostowit Trzecia cywilizacja. Tezy demiurgicznego słowianizmu, ?Demiurg? nr 1

[7] Podmiotem tak rozumianej władzy jest tylko ten, kto staje się uczestnikiem tworzącej doktryny (partycypuje w aktualizacji rozumu) tzn. ten, kto twórczo pojmuje i asymiluje system pojęć dających w realizacji praktycznej ustrój społeczności państwowej. Tamże.

[8] B. a. Rasa, naród, nadnaród. Tamże.

[9] Włodzimierz Rostowi, op. cit.

[10] IPN BU 01178/2016 mf 4440/2. Zob. Aneks

[11] Por. B. Grott Religia, cywilizacja, rozwój. Wokół idei Jana Stachniuka, Kraków 2003. Tam dalsza literatura przedmiotu.

[12] IPN BU 01178/2016, życiorys W. S. z 20 VI 1950, ankieta personalna z 2 VI 1947. O działalności S. na Bałkanach zob. Fertacz S. Polska myśl słowiańska w okresie drugiej wojny światowej, Katowice 2000

 

[13] W rozmowie z b. Demiurgistą Tadeuszem Blewaskim B. Miazgowski wspominał o nieróbstwie Stępniewskiego. IPN BU 0235/639 t 1 , k 38-39. Potwierdził tą opinię po latach Wiesław Miazgowski Stępniewski czuł się wodzem i uważał, że nie powinien był zajmować się sprawami materialnymi. Zresztą po powrocie do kraju właściwie nie podjął stałej pracy poza robieniem tłumaczeń dla ministerstwa. Relacja w zbiorach autora, zob. Aneks do niniejszego art.

[14] IPN BU 0235/639 t 1, k.32 ? zeznania B. Miazgowskiego.

[15] IPN BU 0227/366, k 51, odpis donosu informatora ?Lemiesz?.

[16] Tamże, ?Lemiesz? charakteryzuje poglądy B.M.: a po drugie wkradł się taki element do Ministerstwa Żeglugi, co w ogóle nie miał pojęcia o szkolnictwie morskim, a przede wszystkim Żydzi /?/ zaczął pracować w Bibliotece Polskiego Radia, gdzie też czuł się niezadowolony, dlatego że większa część pracowników to było żydostwo i to przeważnie na większych stanowiskach.

[17] IPN BU 01178/2016, mf 4440/2: 29 II 1949 otrzymaliśmy doniesienie od agenta ?Stefański?, w którym donosił o wysuniętej przez Bronisława Miazgowskiego koncepcji. Dalej, że organizacja byłych demiurgistów powstanie po III wojnie światowej oraz że organizacja ta może być finansowana przez polskie i szwajcarskie ośrodki katolickie. To absurdalne ? biorąc pod uwagę ideologię ?Demiurga? ? założenie mogło być w oczach UB uzasadniane tym, że siostra Miazgowskiego miała być zakonnicą, (co nie było prawdą) a jego żona ? obywatelką Szwajcarii. Odnośnie pomyłki UB, co do statusu jednej z sióstr Miazgowskiego to można ją wyjaśnić tym, że obie mieszkały wówczas w Laskach i znały ks. Stefana Wyszyńskiego z czasów jego pobytu w tej miejscowości.

[18] Por. niżej. Zob. także IPN 0644/232 ?Obóz Federacji Bałto-Słowian?(akta z 1973r.) k.2 ? kwestionariusz osobowy Zygmunta Sobieszczańskiego s. Stanisława ur. 1898.

[19] IPN BU 01178/2016,mf 4440/2-7. Niewykluczone jednak, że na zainteresowanie środowiskiem ?demiurgistów? wpłynęło rozpoznanie W. Stępniewskiego na ulicy w Warszawie przez płk. Piaseckiego (naczelnika Wydz. I Dep. V MBP) w dn. 12 V 1949r. Chodził on do gimnazjum w Tomaszowie Maz. razem ze Stępniewskim. Ten ostatni w 1926r. poinformował organa policyjne o antypaństwowej działalności jaczejki komunistycznej w tym gimnazjum, w skład której wchodził m.in. Piasecki, co spowodowało aresztowanie tegoż. Płk Piasecki złożył o spotkaniu Stępniewskiego meldunek do dyr. Dep. V MBP (płk L. Bristiger), wzmiankując o donosie ?nieoficjalnego informatora?- b. prac. MSW i członka demiurgistów o zebraniu w mieszkaniu B. Miazgowskiego z udziałem Stępniewskiego i sugerując, że środowisko nadal działa. Meldunek(z 21 V 1949) IPN BU 01178/2016,mf 4440/2-2. Możliwe, że to właśnie zdarzenie zwróciło uwagę UB na to środowisko; zwłaszcza, że jednocześnie aresztowano członków Zadrugi, których UB ? skądinąd błędnie ? wiązała z ?demiurgistami?.

[20] IPN BU 01178/2016, mf 4440/2-3, doniesienie Z. Sobieszczańskiego z 23.09. 1949r.

[21] Sobieszczański poinformował o tym UB i przekazał 332 dolary, a także pożyczone mu przez Miazgowskiego książki. Charakterystyczne, że został przesłuchany w charakterze świadka. IPN BU 0235/639 t 1 k.66 i nast. W zachowanych w postaci mikrofilmów dokumentach jest ślad nieudanej kombinacji operacyjnej (Plan kombinacji operacyjnej dot. sprawy ?Słowianie? z 29 V 1951)z TW ?Urzędnik?: Kiedy Miazgowski zgłosi się do agenta Urzędnik po odbiór dolarów na wyjazd agent umówi się z nim na dzień następny. W międzyczasie wejdzie z nami w kontakt i Miazgowski zostanie aresztowany z materiałem kompromitującym ? dolarami. IPN BU 01178/2016 mf 4440/2. Nie doszło to do skutku z powodu rezygnacji Miazgowskiego z wyjazdu, ale ustala tożsamość ?Urzędnika? ? to właśnie jemu Miazgowski powierzył część własnych dolarów.

[22] IPN 0227/366 k.85. Zob. też IPN BU 0235/639,k 246

[23] IPN BU 0235/639, t 1,k 169. Całość przesłuchania S. Monkol od k. 147. Stanisława Monkol, ur. 1913r. c. Jana, bibliotekarka.

[24] Tamże, k.197. Ale stwierdził też, że: Pożądane było, aby do organizacji Bałtosławia należeli przedwojenni demiurgiści. Tamże, k 199. Tadeusz Pstrzoch, s. Stanisława, ur. w 1911r. w Warszawie w rodzinie stolarza. Studiował w Szkole Nauk Politycznych w Warszawie, był w środowisku ?Demiurga?. Od 1937r. pracował jako monter w fabryce ?Era? we Włochach k/ W-wy. W 1939r. zmobilizowany, ranny pod Zamościem, inwalida wojenny, do VII 1940r. w szpitalu. Potem znów pracował w fabryce ?Era?, od 1941r. pracuje jako zegarmistrz. W chwili aresztowania mieszkał w Sulejówku. IPN BU 0235/639, t 1,k 182 i nast.

[25]IPN BU 01178/2016, mf4440/2-4 A jak Lenin, Stalin czy Piłsudski rozpoczynali swoje dzieła ? również od takich rozmów w pokoikach. Wypowiedź Miazgowskiego z doniesienia Z. Sobieszczańskiego z dn. 14 III 1950r.

[26] Aresztowany 23 XII 1952. Akt oskarżenia stwierdzał, że B. Miazgowski zapoznał Dybowskiego z działalnością OFBS w maju 1952r. Już choćby ten fakt pokazuje, że jego rola w tym środowisku była nikła, oskarżenie objęło tylko przystąpienie do OFBS i przechowywanie kilku wydawnictw emigracyjnych ? to ostatnie bez związku z OFBS. Akt oskarżenia w: IPN BU 0235/639, t2 k 118-129

[27] IPN BU 01178/2016 mf 4440/2-11 ? Notatka służbowa z 19 X 1950. Informatorem UB o J. T. Dybowskiem była m.in. Zofia Gusiew ur. 1927r.(inf. ?Naukowska?) powiązana z nim stosunkami intymnymi, oraz Duchnik Tadeusz (ur. 1926 w Strzemieszycach, s. Józefa w l. 1945-1949 współpracował z UB w Radomiu) pracujący w Teatrze im Jaracza gdzie pracował także Dybowski. Wykorzystywano także inf.?Sarnowską? zob. IPN BU 01178/2016 mf 4440/2-12 i IPN BU 01178/2016 mf 4440/2-13.

[28] Życiorys polityczny Stefana Dybowskiego: Mołdawa T. Ludzie władzy 1944-1991, Warszawa 1991

[29] Książki Janusza Teodora Dybowskiego wychodziły w Ludowej Spółdzielni Wydawniczej, w której

Stefan Dybowski był redaktorem naczelnym w l. 1956-1959 a w l. 1959-1963 jej prezesem. Wobec powyższego błędnym jest przekonanie Przemysława Mańki biografa J.T. D. , że przyczyną aresztowania tegoż była odmowa wejścia do PZPR w 1952r. Ten epizod mógł być tylko dodatkową okolicznością obciążającą. Zob. Słownik biograficzny Wielkopolski Południowo-Wschodniej...

[30] Wyrok WSR (kopia): IPN BU 0227/366

[31]IPN BU 0235/639, t2, k205: zobowiązanie W.S., że zachowa w tajemnicy ?to, co słyszałem i widziałem w czasie swego pobytu na terenie MBP tj. od 30 IX 1952 do 27 VI 1953. Nadmieniam, że w materiałach IPN pozostałych po Stępniewskim nie ma innego rodzaju zobowiązań.

[32] IPN BU 0235/639, t 2, k. 162-3

[33]Odpis opinii GUKPPiW dla UBP w Warszawie z dn. 10 II 1953 w IPN BU 0235/639 t 2 k. 174-179.

[34] IPN 507/453, k. 4

[35] IPN 507/453, k.18: Postanowienie o umorzeniu śledztwa na podstawie Ustawy o Amnestii z dn. 22 XI 1952.

[36] Wierzył też w upadek komunizmu, zwierzając się współwięźniowi, co należy zrobić w chwili klęski komunistów i ZSRR: w pierwszym rzędzie załatwić się z żydostwem, a potem znaleźć wszystkie dokumenty, które przebywają w archiwum. Wykryć wszystkich konfidentów UB. (?) Wszystkich mówił on należy wziąć za mordę, posadzić do więzienia, przez kilka lat żywić brukwią, co oni nas żywią oraz pędzić do roboty. Będzie jej bardzo dużo, przede wszystkim regulacja Wisły, która jeszcze nie jest uregulowana, a będzie to dla nich dobre zajęcie, będą mieli możność się zrehabilitować i ten komunizm wywietrzeje im z głowy. Z doniesienia inf. ?Lemiesz? cytującego rozmowę z Miazgowskim z 16 III 1954, IPN 0227/366, k.56.

[37] IPN 0227/366, k 62: Charakterystyka B.M. z 30 IV 1954?w/w jest zawziętym wrogiem postępu i pokoju. Warunków sprzyjających wychowaniu w/w więźnia w tut. Jednostce nie ma, ponieważ posiada wyższe wykształcenie ogólne (doktor filozofii) i trudno jest takiego wychować. Chociaż w rozmowach zbija się go argumentami nowej budowy formami jej a w/w trzyma się kurczowo swoich starych pozycji świata przestarzałego.[Sic!]. Funkcjonariusze - autorzy tekstu wnioskują o przeniesienie go do innego więzienia, co nastąpiło 8V 1954 (k.63).

[38] Tamże k. 68. Ściśle ? w Izabelinie mieszkały jego 2 siostry.

[39] IPN BU 0644/232 k 19-21. Wszystkie cytaty za tym dokumentem. Zob. Aneks do niniejszego art.

[40] IPN BU 0235/639 t 1 k.79-80- o Z. Florczak, k 94 o S. Ludwigu.

[41] Relacja Wiesława Miazgowskiego, w zbiorach autora.

[42] IPN 0227/366 SEO Miazgowski Bronisław.

[43]Tamże, k.115-120 wyrok SN z 19 XII 1957r. Rehabilitację uzyskali też pozostali oskarżeni w tej sprawie.

[44]IPN BU 0235/639 t 1, k.309: wyciąg z informacji TW ?Samuel Pierwotek? z dn. 20.10.1960.

[45] Spotkanie w więzieniu W. Miazgowskiego opisuje jego współtowarzysz z celi, zob. Andrzej Wolski ?Jur? Powolne konanie, Warszawa 2000, s. 155-162.

[46] Relacja Wiesława Miazgowskiego, w zbiorach autora.

[47] Olsztyńskie?

[48] Relacja Wiesława Miazgowskiego.

[49] IPN BU 01178/2016 mf 4440/2-15.

[50] IPN BU 0644/232. Zob. Aneks.

Pierwodruk: Trygław nr 12, 2010